۷۰۰سال پول کاغذی در ایران!

مردم که تمایلی به معامله با این پول نداشتند، آن را «چاو نامبارک» می‌نامیدند و گیخاتوخان مجبور شد به مدت کوتاهی فرمان چاپ آن را لغو کند.

اسکناس یا همان پول کاغذی که امروزه در سراسر دنیا نیز یافت می شودبرای اولین بار در نیمه دهم میلادی زمان دودمان سونگ در چین جنوبی نیز ایجاد شد .البته باید گفت در چین شمالی نیز قبل از چنگیز خان نیز پول کاغذی به وجود آمد که مدت اعتبار آن ۷ سال بود .

   در ایران پول کاغذی زمانی ایجاد شد که در دوره سلطنت گیخاتون نیز که پنجمین پادشاه ایلخانی بود .خزانه وی خالی شده بود و نگران بودجه خود بود . به همین دلیل به مردم اطلاع می دهد که سکه های خود را بیاورند تا پول کاغذی به آن داده شود . البته این پیشنهاد از طریق عزالدین مظفر ایجاد شد و با الهام پول کاغذی چینی الهام گرفته شد . بنابراین پول ماغذی نخستیم بار در تبریز منتشر شده است .     اسکناس یک درهمی قدیمی ترین اسکناس چاپ شده در ایران می باشد .

   سابقه انتشار اسکناس در ایران به دوره‌ی گیخاتوخان، پنجمین ایلخان مغول برمی‌گردد.شرایط نامناسب اقتصادی و نیاز به واردات مواد غذایی که بر اثر خشکسالی و رکود کشاورزی در دوره‌ی ایلخانان به‌وجود آمده بود، حاکمان را بر آن داشت تا سکه‌های طلا و نقره را از دست مردم جمع کنند.در سال 693 هجری، زمانی که گیخاتوخان بر ایران فرمان‌روایی می‌کرد، در نتیجه‌ی هزینه شدن بیش از اندازه‌ی زر و سیم برای خوشگذرانی خان مغول و اطرافیانش، خزانه‌ کشور تهی شد و حتی برای غذای روز نیز پول کافی در دسترس نبود. در این میان، فردی به نام عزالدین‌محمد‌بن‌مظفر‌بن‌عمید، که از وضعیت چین و سرزمین‌های زیر فرمان قاآن آگاه بود، خود را به صدر‌جهان‌زنجانی، وزیر گیخاتوخان رسانید و به او پیشنهاد کرد به جای زر و سیم، چاو را در سرزمین ایلخانان رواج دهد و بحران مالی را از این راه حل کند.

به فرمان ایلخان خرید و فروش با زر و سیم ممنوع شد و در هر شهری اداره‌ای به نام چاوخانه بنیان‌گذاری شد و پول کاغذی برای مدتی، هر چند کوتاه، رواج پیدا کرد. این پول، قطعه کاغذی مستطیلی شکل بود که روی آن شهادتین، لغب مغولی گیخاتو، مبلغ آن و عبارت زیر نوشته شده بود:پادشاه جهان در تاریخ سنه‌ی 693 این چاو مبارک را در ممالک روانه گردانیدتغییر و تبدیل‌کننده را با زن و فرزند به یاسا رسانیده، مال او را جهت دیوان بردارند  .  اما طولی نکشید که مخالفت با این پول از شیراز و تبریز آغاز و لذا، چند ماه بیشتر عمر نکرد. با اینکه گیخاتو حکم به لغو آن داد، صدای مخالفت با او نه تنها خاموش نشد بلکه گسترش یافت، نظامیان را هم فراگرفت و به تدریج تبدیل به انتقاد عمومی از فساد اداری شد.

  گیخاتو پس از اینکه از مخالفت تنی چند از ژنرال هایش آگاه شد و شنید که دست به نافرمانی زده و درصدد شورش نظامی برآمده اند در سال 1295 میلادی از ترس فرار کرد و به مغان شمالی (نخجوان)رفت و در آنجا کشته شد. فساد اداری و بوروکراسی بد در ایران از زمان مغولها و کمی بیش از 700 سال پیش آغاز شد، در عصر جانشینان شاه عباس به صورتی دیگر درآمد و پیچیده تر شد و پس از یک دوره اصلاحات در زمان نادر و کریمخان، از اواخر سلطنت فتحعلیشاه قاجار رو به وخامت نهاد بگونه ای که دو مستشار آمریکایی بیطرف ـ مورگان شوستر و دکتر میلسپو ـ به یک نسبت از حل این مسئله ابراز یاس کرده بودند.

سری اسکناس‌های انقلابی از سال ۱۳۶۰ شروع به چاپ شد و در سال ۱۳۷۱ دیگر چاپ نشد. مقدار این اسکناس‌ها ۱۰۰ ریالی، ۲۰۰ ریالی، ۵۰۰ ریالی، ۱٬۰۰۰ ریالی، ۲٬۰۰۰ ریالی، ۵٬۰۰۰ ریالی، و ۱۰٬۰۰۰ ریالی می‌باشد. نخستین اسکناس ۲۰۰۰ ریالی ایران در این سری دیده می‌شود. همچنین برای نخستین بار بود که تصاویر مکان‌هایی از سایر کشورها (کعبه و قبةالصخره) بر روی اسکناس‌های ایران نقش بست و عنوان «بانک مرکزی ایران» به «بانک مرکزی جُمهوری اسلامی ایران» تغییر کرد.در پشت اسکناس ۱٬۰۰۰ ریالی از این سری با اینکه تصویر «قبةالصخره» چاپ شده بود، اما به اشتباه در زیر آن عبارت «مسجدالاقصی» درج شده بود که در چاپ سری سید روح‌الله خمینی، این عبارت حذف شد.

سری اسکناس‌های سید روح‌الله خمینی اسکناس‌هایی است که پس از درگذشت وی چاپ شد. یک سال بعد از انقلاب اسلامی که اسکناس‌های تازه قرار بود چاپ شود، سید روح‌الله خمینی در اطلاعیه‌ای خواسته بود که از چاپ تصویرش بر روی اسکناس‌ها خودداری شود؛ برای همین تا روزی که زنده بود تصویر او روی اسکناس‌ها چاپ نشد؛ ولی سه سال بعد از درگذشت او، تصویر وی را به تدریج روی اسکناس‌ها جایگزین کردند.در تمام این اسکناس‌ها نگاره سید روح‌الله خمینی در سمت راست روی پول‌ها چاپ شده‌است. از شروع چاپ این اسکناس‌ها تاکنون قالب اصلی آن‌ها تغییری نکرده ولی در پشت آن‌ها بعضی تغییرات رخ داده مانند ۵٬۰۰۰ ریالی که پشت آن‌ها برای بار نخست گل و پرنده چاپ گردید، پس از آن ماهواره امید و سپس سفالینه یافت شده در زابل چاپ شد. همچنین ۲۰٬۰۰۰ ریالی و ۵۰٬۰۰۰ ریالی نیز دست‌خوش این تغییرات بوده‌اند.

به نقل از صداوسیما، سه اسکناس جدید، ۱۰٫۰۰۰ ریالی (یک تومانی)، ۲۰٫۰۰۰ ریالی (۲ تومانی) و ۵۰٫۰۰۰ ریالی (۵ تومانی) در بانک مرکزی رونمایی شدند. این اسکناس‌ها دارای ظاهری متفاوت و ویژگی‌های امنیتی بالاتر در مقایسه با اسکناس‌های قدیمی هستند. به گفته رئیس سازمان تولید اسکناس و مسکوک، همه اسکناس‌های جدید در اندازه‌های مساوی چاپ خواهد شد و برای اجرای طرح حذف چهار صفر از پول ملی در آینده در اسکناس‌های جدید نیز چهار صفر ارقام اسکناس کم رنگ چاپ شده‌است. در این اسکناس‌ها از تصویر نمادهای ملی و مذهبی استفاده شده‌است و توزیع این اسکناس‌ها نیز به زودی آغاز خواهد شد.اسکناس ۱۰۰٫۰۰۰ ریالی (۱۰ تومانی) جدید از همین سری و ایران چک ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ ریالی (۱۰۰ تومانی) در تاریخ ۱۵ بهمن ماه ۱۳۹۹ و اسکناس ۵۰٫۰۰۰ ریالی (۵ تومانی) هم در تاریخ ۱۶ اسفند ماه ۱۳۹۹ به چرخه معاملات وارد شدند. پیش از این، ایران چک ۵۰۰٫۰۰۰ ریالی (۵۰ تومانی) با ویژگی‌های مشابه طراحی و امنیتی در سال ۱۳۹۷ رونمایی شده بود.