تهاتر چیست و چه شرایطی در قانون دارد ؟

همه چیز درباره تهاتر
۱,۲۷۴
۱
۰
پنج شنبه, ۱۵ فروردين ۱۳۹۸ ۱۷:۰۵
بر طرف شدن یا حذف دو دِین متقابل تا اندازه‌ای که با هم برابری کنند، تهاتر نام دارد. در تهاتر موضوع دو تعهد، وجه نقد یا اشیای مثلی (مانند گندم) و هم‌جنس به مقدار متساوی است. برای آشنایی با انواع تهاتر با دلگرم همراه باشید.
همه چیز درباره تهاتر

تهاتر چیست ؟

برطرف شدن یا حذف دو دِین متقابل تا اندازه‌ای که با هم برابری کنند، تهاتر نام دارد. هر نوع معامله‌ای را که در آن دو کالا مستقیماً‌ با یکدیگر مبادله شوند، معامله پا یا پای یا تهاتر می‌نامند.

تهاتر قهری است و در تحقق آن اراده هیچ‌ یک از دو مدیون، دخالت ندارد. پس تهاتر در زمره وقایع حقوقی قرار می‌گیرد. اگر هم در برخی جاها سخن از تهاتر قراردادی به میان می‌آید، آن نیز تهاتر قهری است؛ با این وصف که چون موانعی در شروط تحقق تهاتر در میان هست و بدهکاران مجاز به از میان برداشتن این موانع با توافق یک‌دیگر هستند، پس این تهاتر را از این رو قراردادی می‌نامند که تهاتر قهری، شرط متحقق نتیجهٔ یک قرارداد است که برداشتن موانع تهاتر قهری از ارکان آن است. حتی تهاتر قضایی نیز در واقع، تهاتر قهری است و آن به این گونه است که تصمیمی قضایی، منجر به تحقق شرایط حصول تهاتر قهری می‌گردد و به گفتهٔ دیگر، اعلام قضایی تهاتر قهری است.

نکته: بین دو دین موجل که سر رسید آن ها یکی است تهاتر حاصل می‌شود و لزومی ندارد که دو دین از آغاز حال یا دارای دو اجل یکسان باشند کافی است در زمان تهاتر هر دو دین حال قابل مطالبه باشد.

separator line

تهاتر در قانون ایران

گرچه قانونگذار ایران تهاتر را یکی از اسباب سقوط تعهدات به شمار آورده و برخی آن را تساقط دو دِین متقابل دانسته‌اند، ولی از نظر تحلیلی حذف دو دین متقابل به معنی اجرای هر دو تعهد است نه سقوط آنها زیرا هر طلبکار در برابر از دست دادن حقی که دارد ارزش معادل آن را به دست می‌آورد و از بار تعهد او کاسته می‌شود یعنی نخست هر دو تعهد اجرا می‌شود و زوال یا تساقط تعهد، اثر با واسطه تهاتر و نتیجه رسیدن به هدف نهایی آن است.

separator line

شرایط تهاتر

  1. بدهکار و طلبکار شدن دو شخص در برابر هم
  2. یکی بودن جنس دو دِین. چنانچه یکی از دو دِین به ریال و دیگری به دلار باشد، تهاتر ایجاد نمی‌شود.
  3. کلی بودن دو دین. برای تحقق تهاتر لازم است که هر دو دِین کلی یعنی صادق بر افراد عدیده باشند و گرنه بین دو دِینی که موضوع یکی یا هر دو عین معین است تهاتر ایجاد نمی‌شود.
  4. یکی بودن زمان و مکان مطالبه دو دِین.

separator line

معنی واژه تهاتر

تهاتر در لغت به معنای تبادل کالا، پایاپای، هم دیگر را تکذیب کردن، مساوات و برابر شدن می‌باشد. در اصطلاح فقه و حقوق نیز عبارت است از سقوط تعهد به سبب بدهکار بودن طرفین معامله به هم دیگر.

قانون مدنی، تهاتر را یکی از اسباب سقوط تعهدات به شمار آورده است که به موجب آن دو تعهد متقابل که هر یک از طرفین یکی طلبکار و دیگری بدهکار است، ساقط می شوند.

در تهاتر موضوع دو تعهد وجه نقد یا اشیاء مثلی(مانند گندم) و هم جنس به مقدار متساوی است که به موجب قرارداد (تهاتر قراردادی) یا قانون (تهاتر قانونی) یا حکم دادگاه (تهاتر قضائی) ساقط می شوند.

در فقه از تهاتر به مقاصه یا تقاص تعبیر شده است.

separator line

مبنای تهاتر چیست ؟

اصلی‌ترین مبنای تهاتر، خرد و عقل انسانی است که هر گاه دو دین با هم دیگر بودند، تحت شرائطی ساقط شوند، بدون این که هر کدام پرداخت گردد. مثلاً اگر کسی مبلغی به دیگری بدهکار باشد و از طرفی همان مقدار از او طلب کار باشد، این دو دین تحت شرائطی که خواهد آمد، ساقط می‌شوند بدون این که نیاز به پرداخت باشد. در حقیقت تهاتر یک نوع ایفای تعهد است.

separator line

تهاتر به چند دسته تقسیم میشود ؟

تهاتر را حقوق دانان بر سه قسم تقسیم کرده‌اند:

تهاتر قهری: منظور از تهاتـر قهری یا قانونی، این است که به حکم قانون است و ارادۀ طرفین در آن دخالت ندارد همان طوری که ماده ۲۹۵ قانون مدنی، میگوید: تهاتر قهری است و بدون اینکه طرفین تراضی نمایند، حاصل می‌شود.

تهاتر قراردادی: در صورتی که هر دو دین شرائط تهاتـر قهری را نداشته باشند، در این صورت طرفین می‌توانند با توافق تهاتـر نمایند. مثلاً هر دو دین از یک جنس نباشند یا از جهت زمان و مکان تفاوت داشته باشند، با هم به طور قهری تهاتر نمی‌شوند.

تهاتر قضائی: تهاتری که حصول آن با رأی قضائی امکان دارد و اثبات می‌گردد. در مواردی که در اصل دین یا میزان آن و یا در وجود شرائط حصول تهاتر اختلاف باشد، دادگاه پس از احراز شرائط، تهاتر را اعلام مینماید.

separator line

تهاتر قهری چه اثراتی دارد ؟

سقوط دو دین و تضمینات آن از آثار تهاتر قهری است بدین گونه که پس از تهاتر ذمۀ هر دو مدیون بریء می‌شود.

separator line

مهم ترین فوائد تهاتر چیست ؟

در این جا به سه فائده از فوائد تهاتر اشاره می شود:

  1. تهاتر در حکم تأدیه دین است.
  2. تهاتر مانع پرداخت مکرر دیون و صرف وقت و هزینۀ ایفای تعهدات متقابل است.
  3. در تهاتر امنیت بیشتری برای رسیدن هر کدام از طرفین به طلب خود وجود دارد.

separator line

تهاتر قضایی

تهاتری است که حصول آن با رأی قضایی امکان دارد و اثبات می‌شود. در مواردی که در اصل دین یا میزان آن یا در وجود شرایط حصول تهاتر اختلاف باشد، دادگاه پس از احراز شرایط، تهاتر را اعلام می‌کند.

separator line

شرایط وقوع و تحقق تهاتر قهری

در اغلب کشورها مثل فرانسه مطابق ماده 1291 قانون مدنی، مسلم و معین بودن دو دین، شرط ضروری برای تحقق تهاتر قهری ذکر شده است.
منظور از مسلم نبودن، یعنی مورد اعتراض جدی مدیون باشد. اگر چه طرح دعوا در دادگاه برای متنازعٌ‌فیه تلقی شدن ضرورت ندارد. بلکه همین مقدار که مورد اعتراض باشد حتی در خارج از دادگاه کفایت می‌کند و برخی حتی معلوم بودن مقدار دو دین را شرط وقوع تهاتر دانسته‌اند.
در حقوق انگلیس نیز چنین است، اما در حقوق آلمان و سوئیس این دو شرط لازم نیست. لذا در مورد دیونی که مورد منازعه هستند، نیز تهاتر واقع می‌شود، زیرا در قوانین این دو کشور بر جنبه تضمینی تهاتر بیش از جنبه وفای به عهد بودن آن تکیه شده است.

در حقوق ایران برخی محقق و ثابت بودن دین را از جمله شرایط تهاتر قهری ذکر کرده‌اند و اقتباس مبحث سقوط تعهدات و از جمله تهاتر از حقوق فرانسه موجب تحمیل این تفسیر شده است. اما پاسخ نهایی این است که از جمله شرایط تهاتر قهری نیست و دلیلی بر شرطیت آن نیز وجود ندارد، زیرا قانونگذار در مقام بیان شرایط تهاتر قهری بوده و به قانون فرانسه در این قسمت نظر داشته و آن را ذکر نکرده است.

بنابر این با تفکیک دو مرحله ثبوت و اثبات می‌توان استدلال موجهی کرد که مسلم و معین و معلوم بودن مقدار دو دین مربوط به مرحله اثبات است و حال آن که شرایط مذکور در قانون مدنی مربوط به مرحله ثبوت است. لذا وجود واقعی دو دین را می‌توان از شرایط وقوع تهاتر قهری دانست، اما مسلم بودن دین و همچنین معلوم بودن مقدار دین از شرایط وقوع تهاتر قهری نیست.

در اینجا پرسشی مطرح می‌شود، مبنی بر این که آیا می‌توان دخالت اراده طرفین و به عبارتی لزوم استناد به تهاتر را به عنوان شرایطی از شرایط تهاتر دانست ؟

در پاسخ بهتر است این‌گونه استدلال کنیم که قهری و خود به خودی بودن تهاتر با ضرورت و لزوم استناد به آن در مراجع قضایی هیچ‌ گونه تعارضی ندارد. به این معنا که تحقق و وقوع تهاتر مقید به استناد به آن نیست تا با قهری بودن آن منافات داشته باشد، زیرا دادرس نه تنها در این مورد بلکه در سایر امور مدنی نیز از تحصیل دلیل منع شده است، چرا که او را از حالت بی‌طرفی و از خط مستقیم عدالت خارج می‌سازد.

قانون مدنی مصر نیز مقرر کرده است که قاضی نمی‌تواند از جانب خود حکم به تهاتر دهد بلکه ضرورتاً مدیون باید به آن استناد کند. با توجه به قاعده فقهی «الجمع مهما امکن اولی من الطرح» به نظر می‌رسد بهتر باشد که میان مواد قانونی مانند ماده 295 قانون مدنی و ماده 142 قانون آیین دادرسی مدنی که تهاتر را نوعی دفاع می‌دانند و ماده 199 قانون آیین دادرسی مدنی و ماده 358 قانون آیین دادرسی مدنی سابق جمع کرده و اذعان کنیم که با تفکیک 2 مرحله ثبوت و اثبات می‌توان بسیاری از مشکلات را حل کرد و بگوییم تهاتر شروط ماهوی و درونی دارد و همین طور شروط بیرونی و شکلی یا به عبارتی شرط متاخر که مربوط به مرحله اثبات بوده که لزوم استناد به تهاتر است و به همین جهت استنادکننده باید اختیار تصرف داشته باشد و شروط ماهوی و سازنده مربوط به مرحله ثبوت همان اتحاد جنس، مکان و زمان و از همه مهمتر تقابل دو دین است.

separator line

تهاتر نوین چیست ؟

پس از گذشت زمان بشر تهاتر نوین و مزایایی که تهاتر نوین می تواند داشته باشد را درک کرد.

در سالهای اخیر استفاده از سیستم تهاتر نوین در کشورهای پیشرفته به امری کاربردی تبدیل گشته که روز به روز محبوبیت بیشتری پیدا می کند. محبوبیت تهاتر در گروی درک کسب و کارها و مشتریان از توانایی های تهاتر است، چنانچه در برخی کشورها این شیوه بسیار مهجور و در برخی دیگر پر رونق است.

در آمریکا ۵۰۰,۰۰۰ کسب و کار به طور فعال از معاملات سازماندهی شده به عنوان مکمل معاملات نقدی خود استفاده می کنند. با عضو شدن در بازارهای تهاتری، شرکتها می توانند خرید کالاها و خدمات مورد نیاز خود را از طریق فروش محصولات و خدمات مازاد خود تامین مالی کنند.

separator line

آیا اثر تهاتر منحصر به رابطه طرفین است ؟

پرسش دیگری که مطرح می‌شود، این است که آیا اثر تهاتر منحصر به رابطه طرفین است ؟

یا می‌تواند نسبت به شخص ثالث نیز مؤثر باشد ؟

با بررسی در میان کتب حقوقی باید گفت، اثر تهاتر به طرفین محدود نمی‌شود. شاید بتوان گفت اثر آن در رابطه طرفین، بری شدن ذمه هر کدام است، چون تهاتر در حکم پرداخت و در حکم وفای به عهد است و در این رابطه اگر تضمینات و وثایقی وجود داشته باشد به محض تهاتر آنها نیز آزاد می‌شود؛ بنابر این آثار تهاتر در رابطه طرفین را می‌توان به صورت سقوط دو دین که اثر اجرای دو تعهد توسط طرفین است با استناد به تهاتر؛ زوال تضمینات و وثایق؛ چون بقای آن ها سالبه به انتفاع موضوع است، چنان‌که از روح ماده 293 در رابطه با تبدیل تعهد بر می‌آید و قطع جریان مرور زمان و بهره و خسارت تاخیر تادیه خلاصه کرد.

separator line

آثار تهاتر نسبت به اشخاص ثالث

در بیان آثار تهاتر نسبت به اشخاص ثالث نیز می‌توان گفت، تهاتر نمی‌تواند به ضرر شخص ثالث صورت گیرد. در این موارد تهاتر به نفع شخص ثالث تمام می‌شود. در ضمان تضامنی، تهاتر باعث برائت ذمه ضامن شده بنابر این او به عنوان شخص ثالث از این تهاتر منتفع می‌شود همچنین با حصول تهاتر اگر مالی از شخص ثالث به عنوان وثیقه قرار گرفته باشد، آزاد می‌شود. اگر شخصی نیز کفیل مدیون باشد، با تهاتر بین مدیون و دائن، ذمه کفیل از تعهدی که به عهده گرفته بود‌، بری می‌شود.


این مطلب چقدر مفید بود ؟
(1 امتیاز , میانگین: 5.0 از 5)  
ادعوت به همکاری پزشکان

دیدگاه ها

شما هم می توانید نظرات خود را ثبت کنید



کد امنیتی کد جدید

آخرین مطالب دلگرم

StatCounter